PterodactylusPterodactylus — Afbeelding niet beschikbaar
Vliegende dieren

Pterodactylus

Betekenis van de naam«Gevleugelde vinger»

Spanwijdte1 m
Leefde
Late Jura-periode
Voor het eerst gevonden
1815
Gevonden in
Duitsland

Pterodactylus hoort bij de sectie ‘Vliegende dieren’. Leefde: Late Jura-periode. Afmetingen: spanwijdte 1 m. Voor het eerst gevonden in 1815, Duitsland. De naam betekent ‘Gevleugelde vinger’. In de gevechten op onze site verslaat hij 13 van de 47 tegenstanders.

Pterodactylus is een uitgestorven geslacht van vliegende reptielen, een pterosauriër behorend tot de groep van de Pterodactyloidea, dat 150 miljoen jaar geleden leefde tijdens het late Jura.

Pterodactylus was de eerste pterosauriër die ontdekt werd, rond 1780 in Duitsland. Het fossiel liet een wezen zien dat er heel anders uitzag dan enig thans nog levend dier. Het overtuigde, samen met de ook rond die tijd gevonden Mosasaurus, veel geleerden ervan dat dieren konden uitsterven, en dat de aarde enorm oud was en vroeger bevolkt werd door heel andere levensvormen. Georges Cuvier gaf het dier in 1809 zijn geslachtsnaam Pterodactylus, die "vleugelvinger" betekent, omdat het een vlieghuid had die aan de lange vierde vinger vastzat. Hij toonde ook aan dat het een reptiel was, terwijl andere wetenschappers gedacht hadden dat het om een vleermuis ging of een vogel.

In het begin kreeg iedere nieuwe pterosauriërsoort die daarna ontdekt werd de naam Pterodactylus en zo werden er 105 soorten benoemd voor het geslacht. Later kregen die soorten vaak hun eigen geslachtsnaam. Ook werd duidelijk dat veel soorten samengevoegd konden worden. Fossielen die maar weinig verschilden of jonge dieren hadden namelijk ten onrechte een aparte naam gekregen. Tegenwoordig wordt nog maar één soort in het geslacht Pterodactylus erkend: Pterodactylus antiquus.

Pterodactylus is bekend van vrij veel fossielen uit de Solnhofener kalksteen. Dit gesteente heeft de eigenschap dat het de resten heel goed conserveert. Niet alleen het skelet is zo in ieder detail bekend, maar ook afdrukken van delen die op zich vergaan zijn, zoals de vlieghuiden, zijn bewaard gebleven. Hierdoor weten we dat Pterodactylus een vacht had en vermoedelijk warmbloedig was. Op de nek had hij manen en op het hoofd een schedelkam van zacht bindweefsel. De meeste fossielen zijn van jonge dieren en vrij klein; volwassen kon Pterodactylus een vleugelspanwijdte bereiken van minstens een meter.

Pterodactylus was een goede en behendige vlieger maar kon ook goed lopen doordat hij lange middenhandsbeenderen had. Staande zocht hij met zijn lange hals en spitse bek naar kleine ongewervelden in de modder.

Pterodactylus heeft de algemene bouw van de veel grotere groep die naar hem genoemd is, de Pterodactyloidea: een lange schedel waarin het neusgat en de grote schedelopening vóór de oogkas, de fenestra antorbitalis vervloeid zijn tot een fenestra nasoantorbitalis; een lange nek; een korte staart en lange middenhandsbeenderen.

De schedel is zeer langgerekt, plat, spits en wigvormig. Hij werd tijdens de groei relatief langer. De bovenkant is recht of licht bollend. Alleen de allergrootste exemplaren hadden op het achterste deel van de snuit de aanzet van een lage kam. De fenestra nasoantorbitalis is driehoekig en loopt ver naar voren, met ongeveer tweemaal de lengte van de oogkassen. Vanaf de bovenkant van die schedelopening loopt een slanke processus nasalis, een uitsteeksel, naar beneden in een rechte hoek met de kaaklijn. Het achterhoofd is, althans wat het skelet betreft, afgerond. De kaken dragen in de voorste helft, vanaf de voorrand van de fenestra nasoantorbitalis vele korte, stevige, kegelvormige, tanden met een licht ovale doorsnede die naar voren toe in lengte toenemen, iets vooruit gaan staan en van recht licht krommend worden. Ze lopen door tot het uiteinde van de kaken. In de bovenkaak staan bij de grotere exemplaren minstens 25 tanden, in de onderkaak twintig voor een totaal van negentig of meer. Ook de onderkaak is plat en recht. De vergroeiing vooraan van de onderkaken, de lange symfysis, is hoger dan de achterste twee takken, rami, van de mandibula, de onderkaken als één functioneel geheel beschouwd. De overgang is vrij abrupt en vormde wellicht het aanhechtingspunt van een keelzak.

De halswervels zijn tamelijk langwerpig en in feite maakt het hele lichaam een uitgerekte indruk want ook de romp is nogal smal, de darmbeenderen in het bekken zijn langgerekt en ook de voeten zijn vrij slank. De romp is een kwart korter dan de schedel. Er zijn vijftien ruggenwervels en vijf sacrale wervels. De staart is vrij kort met twaalf wervels. Het borstbeen is ruitvormig of hartvormig en niet heel krachtig gebouwd. Er is geen notarium, vergroeiing van de voorste ruggenwervels, en het schouderblad ligt vrij horizontaal waardoor het achtereind tot bij de zevende of achtste wervel reikt. Het opperarmbeen is kort en gekromd met een matig uitgegroeide deltopectorale kam. De onderarm is veel langer. Van de pols loopt een erg slank en vrij krom os pteroide richting nek als ondersteuning van een propatagium; aan het uiteinde is het iets verbreed. Het heeft ongeveer 58% van de lengte van de onderarm. De middenhandsbeenderen zijn matig verlengd. De eerste drie vingers zijn lang maar niet heel stevig met kleine klauwtjes. Het eerste vingerkootje van de vierde vinger, de vleugelvinger is het langste bot in de vleugel; de overige drie kootjes verminderen geleidelijk in lengte.

De achterpoten zijn tamelijk lang. Het dijbeen is vrij recht en heeft een kop met een slanke hals die een duidelijke hoek maakt met de schacht zodat de poten tamelijk recht onder het lichaam geplaatst konden worden. In de voet zijn vooral de middenvoetsbeenderen lang, de tenen kort met kleine sterk gekromde klauwtjes. Bij het volwassen dier ontbreekt de vijfde teen. De prepubes, de twee aan elkaar gegroeide beenderen die vóór het bekken de buik ondersteunden en als los bewegend element een rol speelden bij de ademhaling, waren spatelvormig.

Traditioneel werd Pterodactylus een levenswijze als insecteneter — gezien zijn kleine afmetingen — of viseter toebedacht — hij was immers in mariene afzettingen gevonden waarin ook fossielen van vissen gevonden zijn. Bennett achtte het in 2012 mogelijk dat Pterodactylus vooral op het tot acht centimeter lange visje Leptolepides sprattiformis joeg.

Uit de Solnhofener kalksteen zijn echter vele pterosauriërs gevonden met wie Pterodactylus zijn habitat moest delen. Sommigen daarvan, Rhamphorhynchus, Scaphognathus en wellicht Germanodactylus, waren gespecialiseerde viseters. Anurognathus was een gespecialiseerde insecteneter. Beide typen joegen vliegend op hun prooi. Het kan voor Pterodactylus dus voordelig geweest kunnen zijn in het ecosysteem een andere niche te vullen. Welke deze zou kunnen zijn, wordt gesuggereerd door de verwanten van Pterodactylus, de Ctenochasmatidae zoals Ctenochasma en Gnathosaurus. Dit waren gespecialiseerde filteraars die aan de oever staand met hun lange bek gevuld met talloze lange tanden diertjes uit het water zeefden. Zo'n bek had Pterodactylus niet maar wel een lange spitse snuit met kleinere tanden en een tangvormig snaveltje die geschikt was om staande kleine ongewervelden uit de modder te trekken. Heel veel huidige oever- en strandvogels leven zo en Pterodactylus kan dus zijn kostje bij elkaar gescharreld hebben op de wijze van bijvoorbeeld de huidige scholekster. Zijn dunnere bek zorgde er dan voor dat er geen concurrentie optrad met Cycnorhamphus die gezien zijn bredere bek andere prooien in de modder zocht.

Deze gedachte wordt ondersteund door andere details van de bouw. De Pterodactyloidea hadden lange middenhandsbeenderen. Daarmee konden ze zich op vier poten een meer opgerichte houding geven waardoor ze gemakkelijker konden lopen en waardoor in combinatie met de lange nek de ruimte geschapen werd om met de lange kop in de grond te prikken. De korte staart zat daarbij niet in de weg. Ze hoefden dus niet per se op rotswanden of in bomen te klauteren. De klauwen zijn bij Pterodactylus dan ook niet speciaal sterk ontwikkeld, hoewel de bewaard gebleven gekromde lange hoornschachten laten zien dat ze nog een aanzienlijk klimmend vermogen vermogen moeten hebben bezeten. Hoewel ongetwijfeld een goede en wendbare vlieger, geen vorm gespecialiseerd in het langeafstandszweven, was Pterodactylus niet speciaal aangepast aan het leveren van extreme krachtprestaties tijdens de vlucht, wat blijkt uit de matig grote aanhechtingspunten voor de vliegspieren aan het borstbeen en de deltopectorale kam. Het was voor hem voldoende om efficiënt van schor naar schor te kunnen bewegen.

Het is de vraag of hij zich vaak de zee op waagde. Kennelijk deden dat vrijwel alleen de onvolwassen exemplaren — die maken immers het merendeel uit van de dieren die tientallen kilometers uit de kust in de hyperzoute lagune zouden vallen waarin de Solnhofener kalk zich zou afzetten, hun resten perfect bewarend — nauwelijks de jongen en de volwassenen. Waarom dat het omgekeerde patroon is als bij de ctenochasmatiden in deze leefwereld waarvan juist heel veel jongen maar geen enkele subadult exemplaar gevonden zijn, is onbekend — Bennett suggereerde dat deze laatste veel harder groeiden; in 2012 meende hij dat de levenscyclus van Pterodactylus met die van Leptolepides gesynchroniseerd was zodat de jongen uit het ei kwamen wanneer er veel kleine visjes te vangen waren. Verder zijn er weinig gegevens over de voorplanting; de schedelkammen zijn wellicht en geval van seksuele dimorfie en dienden dan als pronkorgaan. Ook onbekend is wanneer Pterodactylus antiquus precies geëvolueerd is en wanneer hij uitstierf of zich wellicht in twee soorten splitste. De Solnhofener kalk vormt een Lagerstätte, een vindplaats met uitzonderlijke goede conserveringsomstandigheden, een venster dat ons een blik gunt op een klein stukje wereldgeschiedenis en na ruim een half miljoen jaar weer dichtgaat.

Gebaseerd op materiaal van Wikipedia ·Artikel op Wikipedia ·Tekst beschikbaar onder CC BY-SA 4.0

Vechten met

Meer uit deze rubriek